معاونت بهداشتی

مراقب سلامت جسمی وروانی دختران خود باشید

دختران نوجوان به دلیل ویژگی‏های جسمی خاصی که دارند و نقش‏هایی که قرار است در آینده ایفا کنند، از نظر سلامت آسیب>پذیرتر از پسرها هستند. از آنجا که همین دخترها قرار است در سال‏های بعدی مادر شوند باید از همین حالا به فکر این باشیم که پایه‏های سلامت >‏شان را به شکل درست و محکمی ‏بنا کنیم و مراقب باشیم در آینده، زنان جوان کشور>مان با بیماری‏هایی مختلفی مثل پوکی استخوان، کم‏خونی و سوءتغذیه دست و پنجه نرم نکنند. متاسفانه به سلامت روانی دختران معمولا توجه چندانی نمی‏شود؛ در حالی که اگر دختران نوجوان ما از سنین بلوغ در شرایط امنیت روانی رشد نکنند، در آینده احتمال ابتلای آنها به انواع اختلالات روانی بیشتر می‏شود. باتوجه به ویژگیهای بلوغ دردختران،شرایط جسمی وروانی این دوران ونیزنقش اساسی دختران درباروری،می توان ادعانمودکه سلامت دختران نوجوان ازجایگاه ویژه ای برخورداراست.

دوران نوجوانی دردختران،زیربناوسرآغازی جهت دهنده برای دوره های بعدی زندگی آنهاخواهدبودوتأثیرمستقیمی برخانواده وکودکان آنهاخواهدگذاشت.

ازنظرصندوق جمعیت ملل متحد ،سلامت دختران،کلیدشکسته شدن چرخه فقربین نسلهاودسترسی به اهداف توسعه هزاره است>چیزی که نوجوانی را از بقیه مراحل عمر متمایز می‏کند، بلوغ است. دختران نوجوان در سنین 10 تا 16 سالگی بلوغ جسمی را تجربه می‏کنند که تمام عملکردهای جسمی ‏و روانی‏شان را متحول می‏کند. در این دوران تغییرات فیزیکی موجب می‏شوند که دختران از نظر روانی هم آسیب>پذیرتر شوند چون در آستانه یک تغییر جدی یعنی گذار از مرحله کودکی به بزرگسالی قرار می‏گیرند. میل به گوشه‎گیری، حساسیت نسبت به انتقاد دیگران، نوسان در خلق و خو، بی>قراری، بی>ثباتی، کاهش اعتماد به نفس، نافرمانی از والدین، صرف توجه بیش از حد به ظاهر و تمایل بیش از حد به داشتن ارتباط نزدیک با گروه دوستان و همکلاسی‏ها از ویژگی‏های رفتاری دختران در سنین بلوغ است.

از طرف دیگر، بلوغ زودرس و دیررس یکی از عوامل ناهنجاری‏های روانی در بعضی از نوجوان‏هاست. بلوغ چه به>صورت زودرس اتفاق بیفتد و چه با تاخیر همراه باشد، نگرانی‏ها و مشکلاتی را برای نوجوان به همراه خواهد داشت. هرچند عواقب آن هم برای دختر و هم برای پسر وجود دارد اما بلوغ زودرس اغلب برای دختران و بلوغ دیررس بیشتر برای پسران مشکل>آفرین> است.

البته این مشکلی است که با تشخیص والدین و مراجعه به پزشک و روان>شناس به راحتی قابل حل است.

افسردگی و اضطراب بیشتر از سایر اختلالات بین دختران نوجوان دیده می‏شود.

افسردگی و سایر اختلالات روانی در صورت شناخت مناسب والدین از فرزندان>شان و مشاهده دقیق اعمال و رفتار آنها به سادگی قابل تشخیص بوده و اگر به موقع به روان پزشک مراجعه شود به راحتی قابل درمان نیز هست.

همان طور که گفته شد دختران امروز، مادران فردایند و کلید سلامت نسل کنونی و آینده در دست آن هاست. بسیاری از مشکلات دوره بارداری و تولد نوزادان نارس ارتباط مستقیم با وضعیت تغذیه مادر در زمان قبل از بارداری و سنین قبل از ازدواج دارد. رژیم غذایی یکی از عوامل مهم در مراقبت قبل از بارداری محسوب می شود و زندگی داخل رحمی تاثیر زیادی بر سلامت دوران بزرگسالی فرد دارد. >

تاثیر وضعیت تغذیه ای مادر بر سلامت فرزند در بزرگسالی و حتی فرزندان نسل دوم، نشان دهنده اهمیت تغذیه ای دوران قبل و حین بارداری است. بیشترین ارتباط بین مصرف مواد غذایی و وزن نوزاد هنگام تولد در گروی تغذیه در ۳ ماه اول بارداری است و باید رژیم غذایی مناسب قبل از حاملگی رعایت شود. شواهد زیادی هم وجود دارد که نشان می دهد نوزادانی که در اثر سوءتغذیه و با وزن کم به دنیا می آیند بیشتر در معرض بیماری قرار می گیرند. اختلالاتی مثل دیابت و اختلال عروق کرونر قلب و مرگ و میر به دلیل بیماری های قلبی در بزرگسالی با وزن کم نوزاد هنگام تولد مرتبط می باشد.

با توجه به این مسائل توصیه می شود خانم هایی که قصد بارداری دارند ۳ تا ۴ ماه قبل از بارداری مشاوره تغذیه ای انجام دهند و کمبود ویتامین و آهن خود را تحت نظر پزشک جبران کنند تا در دوره بارداری مشکلی نداشته باشند.

>پس از دوره جنینی تغذیه در دوران کودکی و نوجوانی هم بسیار حائز اهمیت می باشد. دخترانی که در دوره کودکی تغذیه ناکافی داشته اند و پا به دوره نوجوانی می گذارند به علت این کمبودها با کاهش قدرت یادگیری، افت تحصیلی و افزایش ابتلا به بیماری ها مواجه هستند از طرف دیگر بعد از ازدواج، نمی توانند دوران بارداری و شیردهی مناسب و موفقی داشته باشند.

دخترانی که از زمان تولد تا بلوغ غذای کافی مصرف کنند، هنگام بارداری و زایمان مشکلات کمتری خواهند داشت. دختران جوانی که تغذیه کافی دارند و از قد مناسب و استخوان بندی خوبی برخوردارند هنگام زایمان وضعیت لگنی مناسبی خواهند داشت و راحت تر زایمان می کنند.

>کمبود آهن در نوجوانان دختر باعث می شود میزان مرگ و میر آنان در حین زایمان به علت خون ریزی افزایش یابد و نوزادانی کم وزن و نارس و کم خون را به دنیا بیاورند و از طرفی ریسک سزارین و به دنبال آن مرگ و میر مادران به علت سزارین و خطرات عمل جراحی کاهش می یابد.

کم خونی فقر آهن مادر در دوره بارداری که منجر به کم خونی جنین می شود، اثرات جبران ناپذیری را بر رشد و تکامل مغزی کودک می گذارد و باعث کاهش بهره هوشی او می شود که قابل جبران نیست.

>توصیه می شود در برنامه غذایی نوجوانان و به خصوص دختران گروه های اصلی مواد غذایی حتما وجود داشته باشد اگر مصرف قند مثل نوشابه های گازدار و تنقلات غیرمفید و سایر مواد غذایی که فقط انرژی زا می باشد و ارزش غذایی ندارد زیاد باشد، حتما مشکلاتی مانند چاقی را به دنبال می آورد. به جای این مواد بهتر است از موادی مثل برنج، نان و سیب زمینی استفاده شود. علاوه بر این وقتی نوجوان تغذیه سالمی داشته باشد متوسط قد او افزایش می یابد.

همچنین در این سنین مصرف پروتئین و املاح بسیار اهمیت دارد و با استفاده از منابع پروتئین حیوانی، تخم مرغ، شیر و لبنیات می توانیم نسلی بلند قدتر را پرورش دهیم و وقتی دختران قد بلند با وزن متناسب و تغذیه سالم داشته باشیم مطمئنا نوزادانی با وزن مناسب متولد خواهند شد. متاسفانه به علت حذف وعده های غذایی و استفاده از موادغذایی ناسالم در دوره نوجوانی بخش مهمی از رفتارهای غذایی نوجوانان شامل مصرف بی رویه تنقلات بی ارزش است که به طور معمول این مواد از نظر برخورداری از ویتامین a و آهن به شدت فقیرند.

در دوره نوجوانی علاوه بر تغییرات فیزیکی که در دختران اتفاق می افتد تغییرات روحی و عاطفی نیز روی می دهد. در این دوره اگر از الگوهای غذایی غیرسالم و طبیعی الگوبرداری شود، کمبودهای تغذیه ای باعث اختلالات قاعدگی در دختران می شود. افسردگی، تحریک پذیری، یبوست، نداشتن تمرکز حواس، اختلال خواب، ریزش مو، مشکلات تنفسی، خشکی پوست و تنفس بدبو از علائم مختلف تغذیه نامناسب است.

هم چنین تاخیر در رشد و بلوغ جنسی و کاهش قد هم در دختران دیده می شود برای این که دختران جوان بتوانند رشد مناسبی داشته باشند احتیاج به مواد مغذی مثل اسیدهای آمینه ضروری، مواد معدنی مانند آهن ، کلسیم ، روی، ویتامین های a وd >و ویتامین های گروه b به خصوص اسید فولیک وb12 و b1 و b3 و b6 دارند.

تبلیغات گسترده لاغری یکی از عوامل تهدید کننده سلامت روانی و جسمانی دختران است . بی اشتهایی روانی یکی ازبیماری‏هایی است که به خصوص در دوره نوجوانی، بین دختران دیده می‏شود.

>دخترانی که از رژیم های غذایی نامتعادل پیروی و برای حفظ تناسب اندام از مواد غذایی به میزان ناکافی استفاده می کنند و سبزی تازه، لبنیات و مواد حاوی اسیدهای آمینه لازم را مصرف نمی کنند ، به رشد خود صدمه می زنند و علاوه بر آن افزایش قد و ساختار اساسی بافت های عضلانی ، استخوان ها و سیستم دفاعی بدن که در این سنین شکل می گیرد دستخوش صدمات جبران ناپذیری می شود.

هم چنین در این دختران کمبود فقر آهن، پوکی استخوان و علائم روحی بی حوصلگی و افسردگی را می بینیم که سلامت و توانایی انجام کار را در افراد کم می کند و زمینه ابتلای آن ها را به بیماری در سنین میانسالی فراهم می کند.

>آن طرف طیف تمایل شدید به لاغری، چاقی بیش از حد قرار دارد.

>اضافه وزن یکی دیگر از مشکلاتی است که سلامت دختران نوجوان امروزی را مورد تهدید قرار می‏دهد. به خاطر تغذیه نامناسب و تحرک ناکافی، دختران نوجوان بیشتر از پسران در معرض اضافه وزن و چاقی هستند. چاقی در سنین نوجوانی می‏تواند تا بزرگسالی هم تداوم داشته باشد و سبب تجمع چربی‏هایی شود که بدن را نسبت به بیماری‏های قلبی عروقی و دیابت آسیب>پذیر می‏کند. یکی از دلایل اصلی چاقی دختران نوجوان در این سن، همان>طور که اشاره شد، نداشتن تحرک بدنی است.

>با توجه به این که دانش>آموزان روزانه چند ساعت در کلاس درس روی نیمکت می‏نشینند، احساس خستگی و کسالتی در آنها به وجود می‏آید که پسر‏ها اکثرا این مشکل را با فوتبال بازی کردن در کوچه و خیابان یا ورزشگاه‏ها حل می‏کنند ولی برای دخترها به دلیل اعتقادات فرهنگی جامعه امکانات کمتری وجود دارد. در حالی که ورزش برای دختران بسیار ضروری است و کمک می‏کند که استخوان‏ها، عضلات و مفاصل>شان ساخته و حفظ شوند، وزنشان کنترل شود و وقوع فشارخون بالا در میانسالی به تعویق بیفتد.

در حقیقت میزان ورزش دختران نوجوان بین 12 تا 18 سال یک عامل مهم در پیشگیری از شکستگی لگن در سنین میانسالی است.

بسیاری از بیماری هایی که زنان در سنین میانسالی به آن ها مبتلا می شوند مثل آرتروز، فشار خون، بیماری قلبی- عروقی، افزایش چربی خون و دیابت همه ریشه در تغذیهو تحرک در دوران نوجوانی ، جوانی و سنین بلوغ دارند.

دخترانی که تمایل بیشتری برای استفاده از فست فود و غذای آماده دارند و به جای استفاده از نوشیدنی های سالم و دوغ نوشابه های گازدار می نوشند و تنقلات غیرمفید را جایگزین خوراکی های سالم می کنند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری قرار دارند. برای پیشگیری از این عوارض باید در وهله اول والدین آموزش ببینند و برنامه غذایی و الگوی مناسب برای وعده های غذایی خود و نیز فعالیت ورزشی منظم داشته باشند.

باید به والدین گوشزد کرد که افزایش وزن در دوره بلوغ در دختران، طبیعی است و فقط زمانی باید به آن پرداخته شود که فرد اضافه وزن غیرطبیعی داشته باشد. به نوجوانان باید گوشزد کرد که برنامه غذایی خود را تعدیل کنند اما نباید چربی را از رژیم غذایی خود حذف کنند چرا که در دوره رشدند و به چربی نیاز دارند.

آنان باید برنامه ورزشی خود را به طور منظم انجام دهند و هیچ وقت ورزش را برای انجام فعالیت های دیگر تعطیل نکنند. اگر این نکات رعایت شود نوجوانان ما دچار چاقی نمی شوند چرا که چاقی خود پیش زمینه ای برای ابتلا به بیماری و نیز نازایی است و باعث اختلال در تخمک گذاری و ابتلا به چاقی مفرط در بزرگسالی می شود.

از جمله موادی که حتما باید توجه کرد که در رژیم غذایی دختران جوان وجود داشته باشد ید، کلسیم و روی است.

تغذیه دختران بر زمان شروع علائم بلوغ نیز موثر است اگرچه عوامل مختلفی در این قضیه دخیل اند اما وزن دختران بسیار موثر است دخترانی که دچار چاقی مفرط و یا سوءتغذیه اند دچار اختلالات قاعدگی می شوند و قاعدگی آن ها دیرتر اتفاق می افتد.

در دوره نوجوانی شاهد جهش سریع قدی می باشیم و حدود ۲۵ سانتی متر به قد دختران جوان اضافه می شود و این افزایش قد تا زمان شروع قاعدگی سریع است و پس از آن سرعت افزایش قد کند و تدریجی می شود و معمولا دختران تا ۲۵ سالگی می توانند افزایش قد داشته باشند. مصرف مواد غذایی حاوی روی مانند مغزها درافزایش رشد قدی وسلامت پوست ومو بسیار موثر می باشد دخترانی که در دوره نوجوانی از لبنیات و کلسیم کافی استفاده می کنند در بزرگسالی کمتر به پوکی استخوان دچار می شوند. بنابراین در تغذیه دوره رشد باید به مصرف مواد لبنی دختران توجه شود و شیر، ماست، پنیر، کشک را حتما دختران در رژیم غذایی گنجانیده شود .